veldeke-valkeberg logo [ bewrking: Els Diederen 2001 veldeke-krink-valkeberg
Veldeke Valkeberg actueel lid were links kntak
 

Limburgse literatuur

door: Els van Dedere

Literatuur in het Limburgs. foto Els Diederen

Limburgse literatuur ies
literatuur
gesjreve in de Limburgse taal

Onder  Limburgse literatuur versjtoon vr de literatuur, die gesjproke of gesjreve ies in ein van de Limburgse dialekte. (oet Nederlands en Belsj Limburg).  In plat dus.  Zoawaal de de Nederlandse literatuur, Duutsje  es de Limburgse literatuur begint mt Heinric van Veldeke. Deze diechter/sjriever woort in 1128 gebore op t good Veldeke in Spalbeek bie Hasselt (Belsj) in 1128. Hae sjtorf nao 1190.
't Limburgs en later ouch t Nederlands hbbe ziech ntwiekeld vanoet t Nederfrankisch. t Limburgs, de Limburgse dialekte, sjtamme vanoet 't Oasnederfrankisch en t Nederlands vanoet t Wesnederfrankisch.
Van 't Limburgs zint tekste beknd, die twi iwe ouwer zin es de vreugste Nederlandse gesjriefte!
De Maaslandse of Rienlandse traditie geit dus truuk nao de 12 iw.

foto:Els Diederen
Veldeke-plaquette op de moer van Veldekewatermeule in Spalbeek.

12de iw
In de 12de iw zint oes euvergeleverd:
* ''Aiol-fragmente''. Fragmente van 'n vertaling van 'ne Franse ridderroman in de taal van rnd Venlo.
* ''De Wachtendonckse psalme.'' 'n Psalmvertaling in 't Oudoasnederlands. (ntsjtange rnd Aoke of Munsterbilze).
* Heinric van Veldeke  mt de ''Enede'', euver de Trojaanse held Aeneas. 't Verhaol, gesjreve rnd 1175, sjpeelt in Kleef. Dit verhaol ies mi in 't Duutsj gesjreve. Wiejer ies hae beknd van t gediech mt 3000 versjreigele in verhaolvrm inhoudend de ''Servaoslegende''. (In 't Maaslands). Op basis van 'ne Latiense vita diechde Veldeke de legende van Servaos. 't Verhaol sjpeelt in Tngere en ''Triecht'' (Mestreech). De vrm van 't gediech ies twireigele ritmiek mt eindriem. Dao-in waor van Veldeke de irsjte dae dat toepasde. Hae woort waarsjienlik genspireerd door Franse troubadours, die de klemtoan op de ltste woordgroep lagte.

17de iw
 Pas in de 17e iw lit t dialek wir van ziech hure (zeen). Allein 'n paar ouw documente in 't dialek (meh geine literatuur) zint in archieve gevnge. Zoa-es 'n interpretatie van 'ne klerk in de 17e iw van 'ne teks van anderhauf iw daoveur. Ouch gerechsprotocolle van de Bokkeriejersj sjtinge dkker in 't dialek.

18de iw
* In 't ltste kwart van de 18e iw versjient in Mestreech, es lofzank op de ''Mastreegter taol'', 't Sermoen
(in Origineel Mestreechter teks). 't Sjtk ies bews in 't dialek gesjreve, terwiel de sjtandaartaal al besjteit. 't Ies 'n vertaling/bewrking van 'n irder Aokese versie. De vrm ies 'n klassieke toesjpraok, Mestreechter praek. (rhaetorica). Woa noe ''Mastreeg'' sjteit sjting irsj ''Aoke''. 't Document dreug de datum 1729. Dit ies onwaarsjienlik umdat de teks anti-Frans ies (dat begint pas op 't ing van de 18e iw) en 't woord ''cologne'' wat allein op  ''eau-de-cologne'' kn sjloon, dat pas in 1770 in productie kaom. Gegok weurt op 1777 of 1792. 't Sermoen ies de oudste Mestreechter teks en 'n taalhistorisch document, meh geine literatuur.
* Pesjtoar Ludovicus Pascal Delruelle (1735 - 1807), (Mestreechs), ies eine van de irsjte dae oarsjprnkelike en neet religieus getinte gediechte sjrief in 't dialek. (op riem). 

19ste iw
In de  19e iw besjteit de dialekliteratuur allein oet verhaole, toneelsjtkker en gediechte. Van beuk ies nog gein sjpraoke.
* In archieve van Rouen en Paries zint in 2007 Limburgse tekste oet 1806-1807 gevnge. 't Zint sjtkker, die in opdrach van Napoleon gesjreve zint in lokaal dialekte,  zoa-es 'n biebelvertaling van ''de verlore zoon'' in 't Mestreechs, Venloos, Meijels, Tegels, Remungs, Roosters en Weerts. In 't Mestreechs waore al ouwer documente beknd, meh van de ander plaatse zint 't de ouds beknde dialeksjtkker.
* In 1839 besjteit in Mestreech de Sociteit Momus mt es motto: de miedeklasse moet t Mestreechs en de chariteit behoute. In 1844 versjiene in de ''Opregte Maastrichter Almanak'' dialeksjtkskes. Kluchte were oet t Luuks vertaald, toneelsjtkker in 't Mestreechs. In 1889 weurt 'n beukske oetgegeve mt gediechte in 't Frans, Hollands en Mestreechs.
* n Paar sjrieversj en diechtersj: Guillaume Franquinet, (Mestreechs), Laurent Polis, (Mestreechs). In de bloomlezing ''Mestreechter Spraok doe zeute Taol'' (1933) van H.Endepols  were zie ''de ierste zwalbere'' geneump. Johan Dautzenberg, (Heles),  Emile Seipgens, (Remunjs), Thodore Weustenraad sjrief waarsjienlk in 1830 of get d'r nao 't satirisch gediech De Percessie vaan Sjerpenheuvel'' in 't Mestreechs. Jules Frre sjrief 't ''Druvig beukske'' in t Tungers (Tngersj) plat mt 48 gediechte. Versjient in 1917. Achterdoor sjtoon 10 gediechte in ein soort Miedelnederlands.
* In dees periode weurt 'n begin gemaak mt 't doon van dialeksjtudies en publikaties daovan.
In 1884 publiceert Jakob Jongeneel oet Heerle ''Een Zuid-Limburgsch taaleigen (Proeve van vormenleer en woordenboek der dorpsspraak Heerle.)''
 

Literatuur in het Limburgs. foto Els Diederen
 

 20ste iw
De 20ste iw geuf al mi versjeienheid, zoawaal wat sjtudies es literatuur betref. t Limburgs geit veural in t ltste kwaart van die iw bleuje nao hoagwaerdige literatuur.
* In 1905 versjient ''Het dialect der stad Maastricht'' van J. Houben en in 1917 publiceert Theodoor Dorren oet Valkeberg de ''Woordenlijst uit het Valkenburgsch plat met etymologische en andere aanteekeningen''.
* Wat literatuur betref versjiene in 't begin eigelik allein verhaole en gediechte in de diverse tiedsjriefte. Beuk allein bie oetzndering. Thema's zint de Limburgse identiteit, chauvinisme en religie. De tekste zint braaf en moralistisch. Vl sjrieversj zint geistelike.
* De dialekvereiniging Veldeke-Limburg weurt opgeriech in 1926. Zie lit 'n 2 maondeliks tiedsjrief versjiene woa-in dialekauteursj hun gediechte, verhaole en artikele knne publicere.

Nao de Twide waereldoorlog were de nderwerpe hil divers. De thema's were minder zeut. Noe versjiene ouch mi beuk. De taal zelf krieg aandach. Versjil tsje good en sjlech ies 'n thema.
* In 1976, bie 't 50 jaorig jubileum, geuf Veldeke 'n bloomlezing oet, ''Mosalect'',  woa-in vl dialekte vertegenwoordigd zint.
* In de Carnavalswaereld ies 't gans gebrukelik um 't dialek te gebruke in prinse-proclamaties, oetnudiginge, buuts en sjlagersj. Dialektoneel trk vl publiek.

Nao 1975 krieg  t Limburgs aandach vanoet diverse invalsheuk'''. Ummer mi sjtudies, initiatieve, activiteite, programma's, projecte en publiaties mt betrkking tot t dialek versjiene. Popmuziek en dialekleedsjes live op de bhne, in 't theater, op lp, audiocassette, cd, radio,  tv. t LVK, 't Provinciaal Vastelaovesleedsjesconcour functioneerty saer 1977. Van 'n groat aantal inzendinge weurt de bste gekoze tot de sjlager van 't carnavalssezoen. De oetreiking van 'ne jaorlikse Limburgse Literaire pries door Veldeke sjtimuleert t sjrieve. Bekans eder sjtad en/of drp sjtlt zien eige woordebook same.
* In 1983 weurt  door Veldeke 'n sjpelling gelanceerd, die toepasbaar en  leesbaar is op alle dialekte.
In de jaore 90 were 12 deile van de reeks Veldeke-Literair gepubliceerd, mt 'n selectie aan Limburgse sjrieversj en diechtersj, dialekproza en gediechte. De meiste sjrieversj zint winnaersj van de Veldeke-Lietartuurpries. Neve de 11 Veldeke-kring in Nederlands Limburg were d'r noe ouch in Belsj Limburg 'n paar kring opgeriech, die 't dialek zalle promote, sjtimulere en oetgeve. In Belsj begint me noe ouch geriech aandach te besjtae aan de eige taal.
* In 1997: begint de sjtiechting De LiLiLi, de Limburgse Literair Lies, eder jaor 6 literair beuk oet te geve in alle Limburgse dialekte.
* In 1997 weurt 't Limburgs 'n offcieel sjtreektaal, 'n Europese minderheidstaal. Dao kump 'ne raod veur 't Limburgs en 'ne sjtreektaalfunctionaris. De "Veldeke-sjpelling" weurt de officieel sjpelling.
* Dao ntsjtoon diverse websites  mt es nderwerp plaatselike taal en dialek.

21ste iw
* In de 21ste iw ies t dialek door alle laoge van de bevolking es volwaerdig geaccepteerd. t Maog en weurt op alle momente toegepas (behalve op sjoal (dao weurt  de sjtandaardtaal nderweze) en op smmige werkplekke.
Vl vereiniginge presentere ziech mt de Limburgse taal es zinde hun eige identiteit.
* Bie gelegenheid van 't 75 jaorig besjtoon van Veldeke versjient de bloomlezing ''Mosaiek'', dat 'n veurtztting ies van de irder bloomlezing Mosalect. Veural de jaore 1967 - 2001 kmme hie aan de orde.. Twi sjtreektaalfunctionarisse promote en begeleide projekte betreffende de Limburgse dialekte.
T.g.v. 80 jaor Veldeke-Limburg: in 2006 weurt 't book mt cd van SGV-enqute, 100 jaor Limburgs, door  (Schrijnen, Van Ginneken en Verbeeten, gepubliceerd, dat 'n 'n representatief beeld geuf van 't dialekgebruuk in die periode.
* De Limburgse radio en Tv-sjtations beginne in de eige taal te presentere. Smmige doon 't  al allein in de volkstaal.  In 2006 sjtart op de Limburgse televisie  'ne Limburgse soap, gesjproke in versjillende dialekte.
* 2006 I p.v. de twimaondelikse periodiek, 't Veldeke-orgaan, versjient vanaaf diet jaor 'n Veldeke-jaorbook mt taalkundige en volkscultureel onderwerpe, literatuur en vereinigings-jaoreuverziech.
* 2007 In 't Book Riek van Klank were de dialekte van Nederlands en Belsj Limburg besjreve en verdeild in 7 regio's.
* 2008 Serie Platbook, beukskes mt biedrages oet gans Limburg rnd 'n bepaald thema

Limburgs Literatuur Lexicon foto: els diederen
 

lid were van
Veldeke-krink-Valkeberg

els diederenels diederen: website: 'oeuvre-pozie-couleur locale'webdesign